Szczątki, zabytki i znaleziska na placu budowy – obowiązki inwestora w świetle prawa

Wnioski:

1. W przypadku odkrycia podczas robót budowlanych przedmiotów mogących stanowić zabytek należy niezwłocznie wstrzymać prace, zabezpieczyć miejsce i zawiadomić konserwatora zabytków (lub wójta, burmistrza, prezydenta miasta).

2. Brak zgłoszenia znaleziska na placu budowy lub kontynuowanie robót może skutkować karą grzywny, nawiązką lub odpowiedzialnością karną – nawet do 8 lat pozbawienia wolności.

3. Konserwator zabytków ma 5 dni na dokonanie oględzin; jeżeli w tym czasie nie wyda decyzji, roboty mogą być wznowione.

4. Okres wstrzymania prac może trwać maksymalnie 1 miesiąc, a w przypadku znalezisk o wyjątkowej wartości – do 6 miesięcy.

5. Osoba, która prawidłowo zgłosi i zabezpieczy odkrycie na placu budowy, może otrzymać nagrodę pieniężną.

6. W przypadku odkrycia szczątków ludzkich należy zawiadomić policję i prokuraturę, a przy szczątkach zwierząt lub roślin – regionalnego dyrektora ochrony środowiska.

7. Właściwa reakcja na znalezisko chroni nie tylko zabytek, ale również inwestora i wykonawcę przed odpowiedzialnością karną oraz przestojami na budowie.

Znaleziska na placu budowy – co zrobić i komu zgłosić?

W trakcie prowadzenia robót budowlanych może dojść do odkrycia przedmiotów posiadających wartość historyczną, takich jak pozostałości dawnych zabudowań, fragmenty ceramiki, narzędzia lub inne elementy stanowiące potencjalny zabytek.
Zdarzają się również przypadki ujawnienia szczątków zwierzęcych lub ludzkich.
W takich sytuacjach wykonawca, kierownik budowy lub inwestor nie mogą podejmować samodzielnych działań.
Roboty należy niezwłocznie wstrzymać, zabezpieczyć miejsce odkrycia oraz powiadomić właściwe organy – zgodnie z procedurą przewidzianą w przepisach ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

Znaleziska na budowie – tryb działania

Zgodnie z ustawą o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, w przypadku gdy w trakcie robót budowlanych zostanie odkryty przedmiot, który może stanowić zabytek, należy:

1. wstrzymać wszelkie prace, które mogłyby doprowadzić do jego uszkodzenia lub zniszczenia,

2. zabezpieczyć przedmiot oraz miejsce jego odkrycia,

3. niezwłocznie powiadomić o znalezisku wojewódzkiego konserwatora zabytków, a jeżeli nie jest to możliwe – wójta, burmistrza lub prezydenta miasta (organ ten ma obowiązek niezwłocznie przekazać zgłoszenie do konserwatora).

Wojewódzki konserwator zabytków ma pięć dni od dnia przyjęcia zawiadomienia na dokonanie oględzin, pod rygorem możliwości wznowienia wstrzymanych robót.

Jeżeli konserwator uzna, że znaleziony przedmiot nie stanowi zabytku, powinien wydać decyzję zezwalającą na kontynuowanie prac.

Zobacz także: Wstrzymanie budowy przez PIP.

W przypadku potwierdzenia, że odkryty przedmiot ma charakter zabytku, roboty można wznowić jedynie wtedy, gdy nie spowodują one jego uszkodzenia lub zniszczenia.
W razie potrzeby konserwator może również nakazać dalsze wstrzymanie prac oraz przeprowadzenie (na koszt inwestora) badań archeologicznych.

Okres wstrzymania robót

Co do zasady, roboty budowlane mogą zostać wstrzymane na okres nie dłuższy niż jeden miesiąc.
Jeżeli jednak w toku badań archeologicznych ujawniony zostanie zabytek o szczególnej wartości, wojewódzki konserwator zabytków może przedłużyć okres wstrzymania robót – łącznie jednak nie dłużej niż do sześciu miesięcy, liczonych od dnia doręczenia decyzji o wstrzymaniu prac.

W praktyce konserwator może zastosować również inne środki ochrony, które prowadzą do wydłużenia okresu wstrzymania robót.
Przykładowo, może wszcząć procedurę wpisu zabytku do rejestru, co w sposób trwały uniemożliwia kontynuowanie robót budowlanych w zakresie kolidującym z obiektem podlegającym ochronie.

Nagroda albo kara

Osobie, która odkryła zabytek archeologiczny i prawidłowo dopełniła obowiązków związanych ze zgłoszeniem oraz zabezpieczeniem miejsca odkrycia, przysługuje nagroda. Jej przyznanie następuje na podstawie decyzji właściwego organu konserwatorskiego.

Z kolei zaniechanie obowiązków – w szczególności niezgłoszenie odkrycia, niewstrzymanie robót mogących spowodować uszkodzenie lub zniszczenie zabytku, bądź brak zabezpieczenia miejsca znaleziska – naraża inwestora lub wykonawcę na karę grzywny oraz możliwość orzeczenia nawiązki na cel związany z ochroną zabytków, w wysokości do dwudziestokrotności minimalnego wynagrodzenia.

W przypadku, gdy w wyniku działań inwestora lub wykonawcy dojdzie do zniszczenia lub uszkodzenia zabytku, odpowiedzialność może mieć charakter karny. 
Zgodnie z art. 108 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, za takie czyny grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat, a w przypadku działania nieumyślnego – kara grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat.

Szczątki ludzkie lub zwierzęce

W przypadku odkrycia szczątków ludzkich podczas robót budowlanych należy niezwłocznie powiadomić policję, która zawiadamia właściwą prokuraturę.
Prokurator przeprowadza oględziny miejsca odkrycia. Jeżeli zachodzi przypuszczenie, że szczątki mogą pochodzić z okresu zbrodni nazistowskich lub komunistycznych (1917–1990), o znalezisku należy poinformować również Instytut Pamięci Narodowej (IPN).

W praktyce procedura przebiega następująco:

1. wykonawca, kierownik budowy lub inwestor zawiadamia policję o odkryciu szczątków,

2. policja zawiadamia prokuraturę,

3. organy przeprowadzają oględziny,

4. jeżeli prokurator uzna, że znalezisko może pozostawać w związku z okresem II wojny światowej lub represji komunistycznych, zwraca się do właściwej Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu działającej przy IPN o przejęcie sprawy,

5. IPN przejmuje postępowanie i nadzoruje dalsze prace archeologiczne.

W przypadku odkrycia szczątków zwierzęcych lub roślinnych należy zawiadomić regionalnego dyrektora ochrony środowiska (RDOŚ), a jeżeli nie jest to możliwe – wójta, burmistrza lub prezydenta miasta.
Jeżeli RDOŚ stwierdzi, że odkryte szczątki posiadają wartość naukową, kieruje je do właściwego muzeum lub placówki badawczej.

Wnioski

W przypadku natrafienia podczas robót budowlanych na przedmiot o potencjalnej wartości zabytkowej lub na szczątki ludzkie bądź zwierzęce, nie należy podejmować działań samodzielnie.
Prace należy wstrzymać, miejsce odkrycia zabezpieczyć, a o zdarzeniu niezwłocznie powiadomić właściwe organy.
Prawidłowa reakcja na znaleziska w postaci szczątków ludzkich i zwierzęcych oraz zabytków chroni nie tylko dobro kultury, ale również inwestora, kierownika budowy i wykonawcę przed odpowiedzialnością karną.

Adwokatka Magdalena Wilczyńska

© Stawski Adwokaci i Radcy Prawni Kancelaria prawna